HALIN DA AKE CIKI A FANNIN ILIMI A NAJERIYA DA SAURAN JIHOHI — 2026
KASHI NA BAKWAI
Bincike Kan Kashe Kuɗin Ilimi, Aiwatar da Kasafi da Sakamakon da Ɗalibai Suke Samu
A fitowar da ta gabata ta wannan shiri, mun tattauna ƙalubalen da ke addabar fannin ilimi a Najeriya, ciki har da yaran da ba sa zuwa makaranta, ƙarancin malamai, yanayin gine-ginen makarantu da kayan koyarwa, da kuma tambayar ko ɗalibai suna samun ƙwarewar karatu da lissafi yadda ya kamata.
A wannan fitowa ta bakwai, mun mayar da hankali kan kasafin kuɗin ilimi da yadda ake aiwatar da shi, tare da nazarin bayanan kashe kuɗin jihohi da kuma rahoton kasafin kuɗin Jihar Kano.
Gwamnatoci suna ware kuɗaɗe domin ɗaukar malamai, gina azuzuwa, gyaran makarantu, samar da kayan koyarwa da inganta sakamakon koyo. Sai dai, ware kuɗi ba yana nufin an kashe shi ba; kashe kuɗi kuma ba yana tabbatar da cewa an kammala aikin da aka tsara ba.
Saboda haka, bincikenmu ya mayar da hankali kan abin da alkaluman kasafi suka nuna, abin da har yanzu yake buƙatar ƙarin bayani, da kuma yadda za a iya tabbatar da tasirin kuɗaɗen a makarantu.
JIHOHI 34 SUN KASHE ₦1.049 TRILIYAN KAN ILIMI A RABIN FARKON 2026
Wani nazari da BudgIT ta wallafa a ranar 21 ga Oktoba 2026, mai taken “H1 2026 Education Expenditure Performance by State”, ya nuna cewa jihohi 34 sun kashe jimillar ₦1.049 tiriliyan kan ilimi a farkon rabin shekarar 2026, wato daga Janairu zuwa Yuni.
Bisa ga wannan nazari, Kano ce ta fi sauran jihohin jimillar kuɗin da aka kashe kan ilimi, da ₦99.23 biliyan. Lagos ta biyo baya da ₦88.96 biliyan, yayin da Delta ta kashe ₦65.50 biliyan.
Sai dai, idan aka duba kaso daga jimillar kuɗin da kowace jiha ta kashe, Jigawa ce ta kasance a gaba, inda ilimi ya wakilci kashi 29.9 cikin ɗari na jimillar kashe kuɗinta. Ekiti ta biyo baya da kashi 25.1, sai Nasarawa da kashi 24.9.
Wannan bambanci yana da muhimmanci. Yawan kuɗin da jiha ta kashe kan ilimi a naira ba shi ne ma’aunin kaso mafi girma na fifikon da ta ba fannin ba.
Alkaluman BudgIT suna taimakawa wajen kwatanta yawan kashe kuɗi da kuma matsayin ilimi a cikin kashe kuɗin jihohi. Amma ba su kaɗai za su iya tabbatar da ingancin koyarwa, yanayin makarantu ko nasarar ɗalibai ba.
KANO: ABIN DA RAHOTON KASAFIN KUƊI YA NUNA
Rahoton aiwatar da kasafin kuɗin gwamnatin Kano na zangon biyu na shekarar 2026, wanda ya shafi Janairu zuwa Yuni, ya ƙunshi bayanai kan kasafin ilimin asali da kuɗin da aka nuna an kashe a wannan sashe.
Rahoton ya nuna cewa an ware kusan ₦27.17 biliyan ga wannan sashe, yayin da kuɗin da aka nuna an kashe daga farkon shekara zuwa ƙarshen zangon biyu ya kai kusan ₦12.59 biliyan.
Wannan ya wakilci kashi 46.3 cikin ɗari na kasafin asali da aka ware wa wannan sashe.
A taƙaice, rahoton ya nuna:
• Kasafin ilimin asali: kusan ₦27.17 biliyan.
• Kuɗin da aka nuna an kashe daga Janairu zuwa Yuni: kusan ₦12.59 biliyan.
• Kason aiwatarwa bisa kasafin asali: kashi 46.3.
• Bambancin da ya rage tsakanin kasafin asali da kuɗin da aka nuna an kashe: kusan ₦14.58 biliyan.
Wannan adadi na ƙarshe yana nufin bambanci tsakanin kasafin asali da kuɗin da rahoton ya nuna an kashe; ba hujja ba ce cewa an soke sauran kuɗin ko cewa ba a gudanar da wani aiki da su ba.
Haka kuma, bayanan kashe kuɗi ba su tabbatar da cewa duk ayyukan da aka tsara sun kammala ba. Don fahimtar abin da aka aiwatar a zahiri, ana buƙatar bayanai kan ayyukan, wuraren da aka gudanar da su, matsayin kammalawarsu da sakamakon da aka samu.
HUKUMAR ILIMIN MANYAN SHEKARU: ME YA SA BA A NUNA KASHE KUƊI A RAHOTON BA?
Rahoton kasafin kuɗin Kano ya nuna cewa an ware kusan ₦1.45 biliyan ga Hukumar Ilimin Manyan Shekaru da Yaƙi da Jahilci ta jihar. Sai dai, a bayanan aiwatar da kasafin daga Janairu zuwa Yuni 2026, ba a nuna kashe kuɗi a wannan layin ba.
Wannan batu ya cancanci ƙarin bayani saboda shirye-shiryen ilimin manya suna da muhimmanci wajen ba wa mutanen da ba su samu damar karatun boko ba damar koyon karatu, rubutu da ƙwarewar sana’o’i.
Duk da haka, rashin nuna kashe kuɗi a wannan layi ba ya tabbatar da cewa hukumar ba ta gudanar da wani aiki ba. Yana nuna cewa bayanan da ke cikin rahoton ba su nuna kashe kuɗi a wannan sashe ba a lokacin da aka ruwaito.
Saboda haka, abin da ya dace shi ne a fayyace matsayin kasafin, ko an saki kuɗaɗen, ko an gudanar da shirye-shirye ta wasu layukan kasafi, da kuma yadda aka rubuta bayanan aiwatar da ayyukan.
INGANTA KOYARWA DA SAKAMAKON KOYO: TA YAYA AKE AUNA NASARA?
A wani layi na kasafin kuɗin Kano, an ware kusan ₦1.34 biliyan ga shirin inganta ingancin koyarwa da sakamakon koyo. Amma rahoton aiwatar da kasafin kuɗin na rabin farko na shekarar bai nuna kashe kuɗi a wannan layin ba.
Wannan batu yana da muhimmanci saboda ingancin koyarwa da sakamakon koyo suna daga cikin manyan abubuwan da ke nuna ingancin tsarin ilimi.
Sai dai, ba zai dace a ɗauki rashin nuna kashe kuɗi a wannan layi a matsayin hujjar cewa ba a gudanar da wani shiri ba. Ana buƙatar ƙarin bayani kan matsayin kuɗin, yadda aka aiwatar da shirye-shiryen da kuma ko akwai ayyukan da aka rubuta a wasu sassan kasafi.
Domin auna sakamakon wannan shiri, ya kamata a samu bayanai kan tallafin da aka bai wa malamai, kayan koyarwa da aka samar, makarantu da aka kai wa tallafi, da kuma yadda ƙwarewar ɗalibai ta sauya.
Ba adadin kuɗin da aka ware ko aka kashe kaɗai ake buƙatar sani ba; ana kuma buƙatar sanin abin da aka samu da waɗannan kuɗaɗe.
DAGA KASAFI ZUWA AIKI: ABIN DA YA KAMATA A TANTANCE
Domin fahimtar tasirin kashe kuɗin ilimi, akwai matakai huɗu da ya kamata a bambanta.
Na farko, kuɗin da aka ware. Wannan yana nuna adadin da aka tanada domin wani aiki ko shiri.
Na biyu, kuɗin da aka kashe. Wannan yana nuna adadin da rahoton kuɗi ya rubuta a matsayin kashewa a lokacin da ake nazari.
Na uku, aikin da aka aiwatar. A nan ne ake duba ko an gina ko an gyara azuzuwa, an samar da tebura da kujeru, an sayi littattafai, ko an gudanar da shirye-shiryen tallafa wa malamai da ɗalibai.
Na huɗu, sakamakon da aka samu. Wannan yana buƙatar a duba ko ɗalibai sun samu ingantaccen yanayin koyo, ko halartar makaranta ta inganta, ko yara sun ƙara ƙwarewa wajen karatu da lissafi, da kuma ko shirye-shiryen ilimin manya sun kai ga waɗanda suke buƙatarsu.
Idan aka tsaya ga adadin kuɗin da aka kashe kawai, ba za a samu cikakken hoto kan tasirinsa ba. Haka kuma, ganin cewa an kammala aiki ba lallai ya nuna cewa sakamakon koyo ya inganta ba sai an samu bayanan da suka tabbatar da hakan.
KANO DA SAURAN JIHOHI: YAYA ZA A YI KWATANCE MAI ADALCI?
Alkaluman BudgIT sun nuna cewa Kano ta fi sauran jihohin da aka nazarta jimillar kashe kuɗin ilimi a farkon rabin shekarar 2026. Wannan yana nuna girman kashe kuɗin da aka rubuta a fannin a jihar a wannan lokacin.
Amma domin a tantance ko kuɗin sun dace da buƙatun ilimi, akwai wasu muhimman bayanai da ya kamata a duba: yawan ɗalibai, yawan makarantu, ƙarancin malamai, yanayin gine-gine, buƙatun kayan koyarwa da sakamakon koyo.
Jiha mai yawan ɗalibai da makarantu na iya buƙatar kuɗi fiye da jiha mai ƙarancin ɗalibai. Saboda haka, ba daidai ba ne a yi hukunci kan ingancin tsarin ilimi bisa yawan kuɗin da aka kashe kawai.
Kwatance mai ma’ana yana buƙatar haɗa bayanan kasafi da bayanan ayyukan da aka aiwatar, yawan ɗaliban da suka amfana da kuma ma’aunin sakamakon koyo.
ABIN DA YA KAMATA A ƘARA BAYYANAWA
Bayanan da ke cikin rahoton kasafin kuɗin suna ba da damar gano wuraren da ake buƙatar ƙarin bayani. Daga cikinsu akwai matsayin kuɗaɗen da aka ware wa Hukumar Ilimin Manyan Shekaru da shirin inganta ingancin koyarwa, saboda rahoton rabin shekara bai nuna kashe kuɗi a waɗannan layukan ba.
Haka kuma, bayanan ayyukan da aka gudanar a makarantu, wuraren da aka aiwatar da su, kuɗin da aka kashe a kansu da matsayin kammalawarsu za su taimaka wajen fahimtar dangantakar da ke tsakanin kasafi da ainihin yanayin makarantu.
Irin waɗannan bayanai za su taimaka wa iyaye, malamai, masu bincike da sauran jama’a wajen fahimtar yadda ake amfani da kuɗaɗen jama’a da irin sakamakon da ake samu.
Nazarin BudgIT na farkon rabin shekarar 2026 ya nuna cewa Kano ce ta fi sauran jihohin da aka nazarta jimillar kuɗin da aka kashe kan ilimi, da ₦99.23 biliyan. Rahoton kasafin kuɗin jihar kuwa ya nuna cewa an rubuta kashe kusan ₦12.59 biliyan daga cikin kasafin ilimin asali na kusan ₦27.17 biliyan a tsakanin Janairu da Yuni.
Waɗannan alkaluma suna da amfani wajen fahimtar yadda ake aiwatar da kashe kuɗin ilimi. Amma ba su kaɗai za su iya tabbatar da cewa an kammala ayyukan da aka tsara ko cewa sakamakon koyo ya inganta ba.
Domin sanin ainihin tasirin kuɗaɗen, ana buƙatar haɗa rahotannin kasafi da bayanan ayyukan da aka aiwatar da kuma sakamakon da aka samu a makarantu.
Ga al’ummar Kano da sauran jihohi, muhimmiyar tambayar ita ce: ta yaya za a tabbatar da cewa kuɗaɗen da aka ware wa ilimi suna taimakawa wajen inganta makarantu da damar koyo ga yara da manya?
Amsa wannan tambaya na buƙatar bayanai masu inganci, bayyana yadda aka aiwatar da ayyuka da kuma bin diddigin sakamakonsu.
MAJIYOI
1. BudgIT Foundation — “H1 2026 Education Expenditure Performance by State”, 21 Oktoba 2026.
https://budgit.org/post_infographics/h1-2026-education-expenditure-performance-by-state/
2. Gwamnatin Jihar Kano, Ma’aikatar Tsare-tsare da Kasafin Kuɗi — Rahoton Aiwatar da Kasafin Kuɗin Kano na Zangon Biyu na 2026.
https://budget.kn.gov.ng/wp-content/uploads/2026/07/KANO-STATE-2026-Q2-BPR-FINAL.pdf
3. Ma’aikatar Tsare-tsare da Kasafin Kuɗi ta Kano — Shafin Rahotannin Aiwatar da Kasafin Kuɗi.
https://budget.kn.gov.ng/budget-performance-report/
ALFIJIR LABARAI
Gaskiya • Kan Lokaci • Amintacce
📢 KU BI ALFIJIR LABARAI
Ku kasance tare da Alfijir Labarai / Alfijir News domin samun sahihan labarai, rahotanni, bincike da muhimman bayanai daga Kano, Najeriya da duniya.
📩 TUNTUƁA DA HAƊIN GWIWA
Kira/WhatsApp: +234 803 207 7835
🌐 KAFAFEFENMU
X: https://twitter.com/Musabestseller?s=09
Facebook: https://www.facebook.com/profile.php?id=100089640289165
Threads: https://www.threads.net/@alfijirlabarai
YouTube: https://www.youtube.com/@BestsellerChannel12
Instagram: https://www.instagram.com/musa_bestseller?utm_source=qr&r=nametag
📲 WhatsApp Group:
https://chat.whatsapp.com/Ilj1iz8v3sa3nBfrCz9U6f
ALFIJIR LABARAI MEDIA SERVICES
Gaskiya • Kan Lokaci • Amintacce
© 2026 Alfijir Labarai Media Services