Rahoton Ofishin Kula da Basussukan Ƙasa ya nuna cewa kuɗaɗen biyan bashi na iya cinye kashi 71.7 cikin 100 na kuɗaɗen shigar gwamnatin tarayya nan da shekaru huɗu, yayin da wani mummunan yanayin tattalin arziki zai iya ɗaga adadin zuwa kusan kashi 97 cikin 100.
Najeriya na fuskantar babban ƙalubale wajen tafiyar da kuɗaɗen gwamnati, bayan wani sabon rahoton Ofishin Kula da Basussukan Ƙasa (Debt Management Office – DMO) ya yi hasashen cewa kuɗaɗen da gwamnatin tarayya za ta kashe wajen biyan bashin da take bin mutane da cibiyoyin kuɗi na iya kaiwa kashi 71.7 cikin 100 na kuɗaɗen shigarta nan da shekarar 2030.
Rahoton, mai suna 2024 Debt Sustainability Analysis (DSA), wanda aka fitar a ranar 9 ga Nuwamba, 2026, ya nuna cewa matsin bashin Najeriya ba wai yawan kuɗin da ake bin ƙasar kaɗai ba ne, har ma da ƙarancin kuɗaɗen shiga da gwamnati ke samu idan aka kwatanta da nauyin bashin da take biya.
DMO ya bayyana cewa dorewar bashin Najeriya tana matsakaicin matsayi, amma tana da matuƙar rauni idan aka yi la’akari da ƙarancin kuɗaɗen shiga, faɗuwar darajar Naira da sauye-sauyen tattalin arzikin duniya.
Wannan gargadi na nuna cewa idan gwamnati ba ta ƙara kuɗaɗen shiga tare da inganta yadda take kashe kuɗaɗenta ba, bashin da ake biya zai iya ƙara rage damar gudanar da ayyukan ci gaban ƙasa.
KUƊAƊEN BIYAN BASHI NA IYA KAIWA KASHI 71.7% NA KUƊAƊEN SHIGA
Bayanan DMO sun nuna cewa a shekarar 2024, gwamnatin tarayya ta kashe kashi 60.6 cikin 100 na kuɗaɗen shigarta wajen biyan bashin ƙasa.
A hasashen da ofishin ya yi bisa yanayin tattalin arziki na yau da kullum, adadin zai sauka zuwa kashi 44.9 a shekarar 2025, kafin ya sake tashi zuwa kashi 51 a 2026.
Bayan haka, ana hasashen zai kai kashi 57.1 a 2027, kashi 57.4 a 2028, sannan kashi 67.3 a 2029, kafin ya kai kashi 71.7 a shekarar 2030.
DMO ya sanya kashi 50 cikin 100 a matsayin iyakar da yake ganin ya kamata a kiyaye wajen wannan ma’auni.
Wannan na nufin hasashen shekarar 2030 zai zarce iyakar da ofishin ya gindaya da maki 21.7.
A sauƙaƙe, idan gwamnatin tarayya ta samu Naira 100 a matsayin kuɗin shiga a shekarar 2030, bisa wannan hasashe za ta kashe kusan Naira 72 wajen biyan bashin da ake bin ta, abin da zai bar kusan Naira 28 ga sauran ayyukan gwamnati.
IDAN YANAYIN TATTALIN ARZIKI YA TABARBARE FA?
Abin da ya fi tayar da hankali a cikin rahoton shi ne hasashen da DMO ya yi kan yiwuwar samun matsanancin koma-bayan tattalin arziki.
A wannan yanayin, ofishin ya yi la’akari da yiwuwar faɗuwar darajar Naira da kashi 30 cikin 100, raguwar tattalin arziki da kashi 2 cikin 100, da kuma raguwar kuɗaɗen shiga da kashi 2.5 cikin 100.
A irin wannan yanayi, kuɗaɗen biyan bashin na iya kaiwa kusan kashi 97 cikin 100 na kuɗaɗen shigar gwamnatin tarayya nan da shekarar 2030.
Wannan yana nufin cewa kusan duk kuɗin da gwamnati za ta samu zai iya tafi wajen biyan bashin, idan waɗannan matsalolin suka haɗu ba tare da an ɗauki matakan da za su rage tasirinsu ba.
Yana da muhimmanci a fahimci cewa wannan hasashe ne na yanayin haɗari, ba tabbacin cewa lallai haka ne zai faru ba.
ME YA SA NAJERIYA KE SAMUN WAHALA WAJEN BIYAN BASHI?
Ɗaya daga cikin manyan matsalolin da rahoton ya nuna ita ce yadda kuɗaɗen biyan bashi ke ƙaruwa da sauri fiye da yadda kuɗaɗen shiga na gwamnati ke ƙaruwa.
DMO ya bayyana cewa wannan yanayi na rage damar gwamnati wajen gudanar da sauran ayyukanta.
Akwai manyan dalilai da ke ƙara wannan matsala:
1. Ƙarancin kuɗaɗen shiga
Duk da girman tattalin arzikin Najeriya da albarkatun da take da su, har yanzu kuɗaɗen da gwamnatin tarayya ke tarawa ba su wadatar da sauƙin biyan dukkan nauyin da ke kanta ba.
2. Faɗuwar darajar Naira
Raguwar darajar Naira na iya ƙara nauyin bashin da ake biya da kuɗin waje idan aka mayar da shi zuwa Naira. Haka kuma, yana iya ƙara wahalar biyan bashin ƙasashen waje.
3. Kuɗaɗen ruwa da sauran wajibai
Bashin gwamnati ba wai babban kuɗin da aka karɓa ne kawai ba; akwai kuma kuɗaɗen ruwa da sauran wajibai da ake buƙatar biya a lokutan da aka tsara.
4. Dogaro da sabon bashi
Idan kuɗaɗen shiga ba su wadatar ba, gwamnati na iya sake neman rance domin cike gibin kasafin kuɗi da biyan wasu wajibai. Wannan na iya ƙara nauyin bashi a nan gaba idan ba a samu ci gaban tattalin arziki da kuɗaɗen shiga masu ɗorewa ba.
ABIN DA YA FI MUHIMMANCI: YAWAN BASHI KO ƘARFIN BIYANSA?
Rahoton DMO ya kuma nuna wani abu da ke buƙatar kulawa sosai.
A yanayin hasashe na yau da kullum, bashin Najeriya idan aka kwatanta da girman tattalin arzikinta (Debt-to-GDP Ratio) ana sa ran zai ragu daga kashi 53.7 cikin 100 a shekarar 2024 zuwa kashi 27.3 a shekarar 2030.
Wannan na iya sa wasu su yi tunanin cewa matsalar bashin ƙasar za ta ragu sosai.
Sai dai akwai bambanci tsakanin yawan bashin da ake bin ƙasa da ƙarfin da take da shi na biyan bashin.
Ma’aunin Debt-to-GDP yana kwatanta yawan bashin da girman tattalin arzikin ƙasa, yayin da Debt Service-to-Revenue yake nuna kaso na kuɗaɗen shigar gwamnati da ake kashewa wajen biyan bashin.
Saboda haka, ƙasa na iya samun bashin da bai kai wani babban kaso na GDP ba, amma ta fuskanci matsala wajen biyan bashin idan kuɗaɗen shigarta ba su wadatar ba.
Wannan shi ne babban bambancin da rahoton DMO ya nuna game da halin da Najeriya ke ciki.
YAYA WANNAN ZAI SHAFI JAMA’A?
Duk da cewa biyan bashin gwamnati ba ya nufin an dakatar da dukkan ayyukan ƙasa kai tsaye, yawan kuɗaɗen da ake warewa wajen biyan bashi na iya rage kuɗin da ya rage wa gwamnati domin gudanar da wasu muhimman ayyuka.
Daga cikin fannonin da za su iya fuskantar matsin kuɗi akwai:
Ilimi: Ƙarancin kuɗaɗen da za a iya warewa wajen gina makarantu, gyaran azuzuwa, samar da kayan koyarwa da inganta walwalar malamai.
Lafiya: Ƙalubalen samar da asibitoci, magunguna, kayan aikin jinya da inganta cibiyoyin kula da lafiyar jama’a.
Tsaro: Matsin lamba kan kuɗaɗen da ake buƙata domin samar da kayan aiki, horar da jami’an tsaro da ƙarfafa ayyukan tsaron cikin gida.
Ababen more rayuwa: Ƙalubalen samar da hanyoyi, wutar lantarki, ruwa da sauran ayyukan da ke taimaka wa tattalin arziki.
Sai dai a nan akwai muhimmin bambanci: DMO bai ce an riga an rage waɗannan ayyuka kai tsaye saboda bashin ba. Abin da rahoton ya nuna shi ne cewa ƙarin kuɗaɗen biyan bashi na iya rage damar gwamnati wajen ɗaukar nauyin waɗannan fannoni.
ME DMO YA SHAWARCI GWAМNATI TA YI?
Domin rage wannan barazana, DMO ya ba gwamnatin tarayya shawarwari da suka haɗa da:
1. Ƙara kuɗaɗen shiga: Inganta tsarin haraji, faɗaɗa yawan masu biyan haraji da tabbatar da bin dokokin haraji.
2. Inganta kashe kuɗaɗen gwamnati: Tabbatar da cewa ana kashe kuɗaɗen jama’a a ayyukan da ke da amfani da kuma samar da ci gaban tattalin arziki.
3. Rage sabon bashi: Guje wa karɓar sabon bashi da ba shi da muhimmanci, tare da amfani da hanyoyin samar da kuɗaɗe da ba za su ƙara nauyin gwamnati ba.
4. Haɗin gwiwar gwamnati da kamfanoni masu zaman kansu: Amfani da tsarin Public-Private Partnership (PPP) wajen gudanar da wasu manyan ayyuka.
5. Sayarwa ko mayar da kadarorin gwamnati jari: Yin amfani da wasu kadarorin gwamnati wajen samar da kuɗaɗen shiga, bisa tsarin da ya dace.
6. Ƙara amfani da lamunin rangwame: Neman lamunin da ke da ƙarancin kuɗin ruwa da kuma tsawon lokacin biya idan aka kwatanta da lamunin kasuwa.
DMO ya kuma jaddada muhimmancin ci gaba da wasu sauye-sauyen tattalin arziki, ciki har da cire tallafin man fetur da tsarin canjin kuɗi mai sassauci, waɗanda yake ganin sun taimaka wajen inganta kuɗaɗen shiga.
WANE DARASI YA KAMATA NAJERIYA TA ƊAUKA?
Babban darasin wannan rahoto shi ne cewa ba za a iya auna ƙarfin tattalin arzikin ƙasa da yawan albarkatunta ko girman GDP kawai ba.
Abin da ya fi muhimmanci shi ne yadda gwamnati ke samun kuɗaɗen shiga, yadda take amfani da su, da kuma ko tana iya biyan wajibanta ba tare da hana gudanar da muhimman ayyukan jama’a ba.
Idan Najeriya za ta rage matsin bashin da take fuskanta, dole ne ta ƙarfafa hanyoyin samun kuɗaɗen shiga, ta rage almubazzaranci, ta inganta kula da dukiyar jama’a, sannan ta tabbatar da cewa sabon bashin da ake karɓa yana samar da wani amfani mai ɗorewa ga tattalin arzikin ƙasa.
KAMMALAWA: BA YAWAN BASHI KAWAI BA, ƘARFIN BIYANSA NE MATSALAR
Rahoton DMO bai bayyana cewa Najeriya ta gaza biyan bashinta ko kuma tana gab da durkushewa ba. Ya bayyana cewa dorewar bashin ƙasar tana matsakaicin matsayi, amma tana da rauni sosai idan aka yi la’akari da ƙarancin kuɗaɗen shiga da sauran haɗurran tattalin arziki.
Duk da haka, hasashen cewa biyan bashi na iya cinye kashi 71.7 cikin 100 na kuɗaɗen shigar gwamnatin tarayya nan da 2030, tare da yiwuwar kaiwa kusan kashi 97 cikin 100 a yanayin matsanancin koma-baya, babban gargadi ne da bai kamata a yi watsi da shi ba.
Babbar tambayar da ta rage ita ce: Shin gwamnatin tarayya za ta iya ƙara kuɗaɗen shiga, rage dogaro da bashi da kuma kare kuɗaɗen da ake buƙata wajen inganta rayuwar al’umma kafin wannan matsin ya ƙara tsananta?
Wannan shi ne gwajin da ke gaban shugabannin Najeriya, kuma sakamakonsa zai shafi rayuwar al’ummar ƙasar a shekaru masu zuwa.
ALFIJIR LABARAI MEDIA SERVICES
📢 KU BIBIYI ALFIJIR LABARAI
Ku kasance tare da Alfijir Labarai / Alfijir News domin samun sahihan labarai, rahotanni, bincike da muhimman bayanai daga Kano, Najeriya da duniya.
📩 TUNTUƁA DA HAƊIN GWIWA
WhatsApp: +234 0701 111 3809
KIRA: +234 803 207 7835
🌐 KAFAFEFENMU
X: https://twitter.com/Musabestseller?s=09
Facebook: https://www.facebook.com/profile.php?id=100089640289165
Threads: https://www.threads.net/@alfijirlabarai
YouTube: https://www.youtube.com/@BestsellerChannel12
Instagram: https://www.instagram.com/musa_bestseller?utm_source=qr&r=nametag
📲 WhatsApp Group:
https://chat.whatsapp.com/Ilj1iz8v3sa3nBfrCz9U6f
ALFIJIR LABARAI MEDIA SERVICES
Gaskiya • Kan Lokaci • Amintacce
© 2026 Alfijir Labarai Media Services