NOMA TUSHEN ARZIKI
FITOWA TA 5
21 ga Nuwamba, 2026
Duk da ƙalubalen da manoma suka fuskanta a daminar shekarar 2026, sabon binciken aikin gona na ƙasa ya nuna cewa ana hasashen samun ƙarin samar da hatsi a Najeriya.
Sai dai wannan hasashe bai kawar da matsalolin da ke barazana ga noma ba. Ambaliya, rashin daidaiton ruwan sama, kwari da cututtukan amfanin gona, da ƙarancin ma’aikatan ba da shawarwarin noma na ci gaba da zama ƙalubale.
A gefe guda kuma, Gwamnatin Tarayya ta sanar da shirin samar da buhunan taki sama da miliyan uku domin tallafa wa noman rani.
Amma tambayar da wannan bincike ke son amsawa ita ce: Shin shirye-shiryen gwamnati za su isa ga manoman da suka fi buƙatar tallafi, kuma ta yaya za a tabbatar da cewa an aiwatar da abin da aka sanar?
Binciken Alfijir Labarai ya duba rahoton Cibiyar Nazarin Aikin Gona da Ƙarfafa Hulɗa da Manoma ta Ƙasa (NAERLS), bayanan Hukumar Kula da Yanayi ta Najeriya (NiMet), da sanarwar Gwamnatin Tarayya.
1. NAERLS: Ana hasashen samar da hatsi tan miliyan 29.39
A ranar 18 ga Nuwamba, 2026, NAERLS ta gabatar da sakamakon bincikenta na 2026 Wet Season Agricultural Performance Survey ga Ministan Noma da Samar da Abinci, Sanata Abubakar Kyari.
Bayanan da Jami’ar Ahmadu Bello ta wallafa a ranar 19 ga Nuwamba sun nuna cewa ana hasashen samar da hatsi a Najeriya zai kai tan miliyan 29.39 a shekarar 2026, idan aka kwatanta da tan miliyan 28.86 na shekarar 2025.
Wannan yana nuna ƙarin kashi 1.84 cikin ɗari.
A cewar NAERLS, masara da shinkafa ne ake sa ran za su fi taimakawa wajen wannan ƙarin. Binciken ya kuma nuna cewa ana hasashen amfanin gona 13 cikin 17 da aka tantance za su samu ƙarin samarwa.
An gudanar da binciken ne tsakanin 31 ga Agusta zuwa 6 ga Satumba, 2026, ta hannun ƙungiyoyin bincike 19 a jihohi 36 da Babban Birnin Tarayya Abuja.
Muhimmin abin lura shi ne, tan miliyan 29.39 hasashen samarwa ne, ba adadin amfanin gonar da aka tabbatar an girbe gaba ɗaya ba. Saboda haka, ya kamata a jira cikakken bayanin sakamakon girbi kafin a gabatar da wannan adadi a matsayin ainihin abin da aka samar. <Cite refs={[“turn535935view0”]}/>
2. Jihohin Arewa da ke kan gaba wajen wasu amfanin gona
Binciken NAERLS ya bayyana cewa:
– Jihar Neja ce ake hasashen za ta fi samar da shinkafa.
– Kano ce ake hasashen za ta fi samar da dawa.
– Yobe ce ake hasashen za ta fi samar da gero.
– Yankin Arewa ta Tsakiya ya fi sauran yankuna wajen rabon samar da hatsi, wake da tubers.
– Arewa maso Yamma ce ta fi wajen samar da kayan lambu.
Binciken ya kuma yi hasashen cewa samar da waken soya zai ragu da kashi 2.65 cikin ɗari, zuwa kusan tan 956,745.
Wannan yana nuna cewa kasancewar jiha kan gaba wajen samar da wani amfanin gona ba yana nufin cewa samar da dukkan amfanin gonakin yankin ya ƙaru ba. Haka kuma, matsayi na kan gaba a samarwa ba ya nuna kai tsaye cewa manoman jihar ba su fuskanci asara ba. <Cite refs={[“turn535935view0”]}/>
3. Ambaliya ta shafi jihohi bakwai
Rahoton NAERLS ya bayyana cewa jihohi bakwai sun bayar da rahoton ambaliya mai tsanani a lokacin daminar 2026. Su ne:
1. Neja
2. Jigawa
3. Yobe
4. Ogun
5. Osun
6. Enugu
7. Ebonyi
Hukumar ta kuma ambaci Kaduna, Nasarawa da Benue cikin jihohin da suka bayar da rahoton ambaliya mai matsakaicin tsanani.
Wannan bayanin ya nuna cewa ambaliya ta kasance cikin manyan matsalolin da suka shafi noma a daminar bana.
Sai dai rahoton da Jami’ar Ahmadu Bello ta wallafa bai bayar da cikakken adadin gonakin da suka lalace a kowace jiha ba. Haka kuma, ba a bayyana yawan manoman da suka rasa amfanin gonakinsu a kowace jiha ba.
Saboda haka, har yanzu akwai buƙatar samun bayanan tantance asara domin fahimtar ainihin girman matsalar. <Cite refs={[“turn535935view0”]}/>
4. Kwari da cututtukan amfanin gona
Binciken ya kuma gano matsalolin kwari da cututtukan amfanin gona a wasu jihohi.
– Kano da Taraba sun bayar da rahoton tsananin matsalar Fall Armyworm.
– An samu Tuta absoluta a Kano da Kaduna.
– An samu Stem Borer a Katsina, Zamfara, Jigawa da Kogi.
– An kuma ambaci cutar Cassava Mosaic a Anambra.
Waɗannan matsaloli na iya rage yawan amfanin gona idan ba a gano su da wuri ba, ko kuma ba a ɗauki matakan magance su yadda ya kamata ba.
Sai dai babu hujjar da ke tabbatar da cewa sauyin yanayi ne ya haddasa kowanne daga cikin waɗannan cututtuka. Abin da binciken ya tabbatar shi ne cewa sun kasance cikin ƙalubalen da manoma suka fuskanta a daminar 2026. <Cite refs={[“turn535935view0”]}/>
5. Ƙarancin ma’aikatan ba da shawarwarin noma
Wani muhimmin abin da binciken NAERLS ya gano shi ne ƙarancin ma’aikatan fadada aikin gona da ke taimaka wa manoma da shawarwarin ƙwararru.
Rahoton ya bayyana cewa Najeriya na da ma’aikatan fadada aikin gona 2,064 masu aiki, inda kowane ma’aikaci ke kula da matsakaicin iyalan manoma 4,982 a ƙasa baki ɗaya.
NAERLS ta ce wannan ƙarancin ma’aikata yana rage damar manoma samun shawarwari a kan lokaci kan:
– Lokacin shuka da girbi.
– Amfani da ingantattun iri da taki.
– Gano kwari da cututtukan amfanin gona.
– Fahimtar gargaɗin yanayi.
– Hanyoyin rage asarar amfanin gona.
Rahoton ya kuma nuna cewa yankin Kudu maso Kudu ne ya fi fuskantar ƙarancin ma’aikata idan aka kwatanta da yawan iyalan manoma da kowane ma’aikaci ke kula da su.
Duk da haka, rashin cikakken rabon ma’aikatan bisa jihohi ya hana mu tantance takamaiman matsayin jihohin Arewa.
Wannan yana nuna cewa ba samar da taki da iri kaɗai ake buƙata ba; manoma suna buƙatar ƙwararrun ma’aikata da za su taimaka musu wajen amfani da waɗannan kayan cikin inganci. <Cite refs={[“turn535935view0”]}/>
6. NiMet: Hasashen damina ya nuna bambancin yanayi
A ranar 10 ga Fabrairu, 2026, NiMet ta fitar da hasashen yanayin damina na shekarar 2026.
Hukumar ta yi hasashen cewa wasu sassan Borno, Yobe da Neja na iya samun gajeriyar damina fiye da yadda aka saba. Ta kuma yi hasashen yiwuwar samun lokutan bushewa da za su iya kaiwa kwanaki 21 a wasu sassan Arewa da Arewa ta Tsakiya tsakanin Yuni da Agusta.
A gefe guda kuma, an yi hasashen samun ruwan sama sama da matsakaici a wasu sassan Borno, Sakkwato, Kebbi da Kaduna.
Wannan ya nuna cewa yanayin damina bai kasance iri ɗaya a dukkan jihohin Arewa ba.
Ya kamata a lura cewa waɗannan hasashe ne da aka fitar tun farkon shekara. Ba su tabbatar da ainihin adadin ruwan sama da aka samu a kowace al’umma ba. Domin sanin ainihin abin da ya faru, ana buƙatar bayanan tashoshin auna yanayi da rahotannin da aka tattara bayan damina. <Cite refs={[“turn535935view2″,”turn654495search54”]}/>
7. Gwamnati ta ba da umarnin samar da taki buhu miliyan uku
A ranar 16 ga Nuwamba, 2026, Mataimakin Shugaban Ƙasa, Kashim Shettima, ya sanar da umarnin gaggauta samarwa da fitar da buhunan taki sama da miliyan uku domin noman rani.
Sanarwar Gwamnatin Tarayya ta bayyana cewa:
– Shugaban Ƙasa ya amince da samar da kuɗaɗen shirin Renewed Hope Agricultural Stabilisation and Productivity Initiative.
– FEPSAN ta bayyana cewa akwai kayayyakin da za su iya samar da kusan buhu miliyan uku na takin NPK a makonni masu zuwa.
– Ƙungiyar ta ce akwai tan 29,000 na takin NPK da aka riga aka samar, waɗanda gwamnati za ta iya saya domin rarrabawa.
– An umurci Ofishin Mai Ba Shugaban Ƙasa Shawara kan Tsaro (ONSA) ya tantance hajojin takin da aka bayyana tare da sa ido kan tsarin rarrabawa.
FEPSAN ta bayyana cewa masana’antun da ke ƙarƙashinta suna da ƙarfin samar da kusan buhu miliyan 3.5 idan aka haɗa takin da aka riga aka samar da wanda za a iya samarwa daga kayan da ake da su.
Wannan sanarwa ta nuna cewa an bayar da umarni kuma an tsara matakan samar da taki. Amma ba ta tabbatar da cewa an riga an rarraba takin ga manoma ba.
Saboda haka, abin da ya kamata a sa ido a kai shi ne lokacin da za a kammala samarwa, farashin da manoma za su saya, da kuma yadda za a rarraba takin zuwa jihohi da ƙananan hukumomi. <Cite refs={[“turn535935view1”]}/>
8. Ministan Noma ya bayyana ƙarin matakan tallafa wa noma
A ranar 18 ga Nuwamba, 2026, Ministan Noma da Samar da Abinci, Abubakar Kyari, ya bayyana wasu matakan gwamnati yayin gabatar da rahoton NAERLS.
Daga cikin matakan akwai:
– Shirin fitar da buhunan taki miliyan uku domin noman rani.
– Rarraba wasu hatsi da aka ajiye ƙarƙashin shirin Guaranteed Minimum Price.
– Ƙara zuba jari wajen samar da abinci a cikin gida.
– Ƙarfafa sa ido kan yadda noma ke gudana a jihohi.
Waɗannan matakai ne da gwamnati ta bayyana a matsayin shirye-shiryen tallafa wa noma da rage farashin abinci.
Sai dai sanarwar ba ta bayar da cikakken bayani kan yawan hatsi da za a rarraba, jihohin da za su amfana, ko lokacin da za a fara rarrabawa ba.
Saboda haka, ya kamata a bibiyi aiwatar da waɗannan shirye-shirye domin a tantance ko sun kai ga manoman da al’ummomin da suke buƙatar tallafi. <Cite refs={[“turn654495search12″,”turn654495search2”]}/>
9. Abin da ya kamata a yi domin kare manoma
Bayanan da muka samu sun nuna cewa akwai buƙatar ƙarfafa wasu muhimman fannoni:
Gargaɗin yanayi: Ya kamata NiMet da hukumomin noma su tabbatar da cewa bayanan yanayi suna isa ga manoma cikin lokaci da harshen da za su fahimta.
Ban ruwa: Ya kamata a ƙarfafa tsarin ban ruwa da adana ruwa domin manoma su rage dogaro da ruwan sama kawai.
Ma’aikatan fadada aikin gona: Ya kamata a ƙara yawan ma’aikatan da ke ba manoma shawarwarin ƙwararru.
Kula da kwari da cututtuka: Ana buƙatar sa ido da wuri da kuma samar da hanyoyin magance matsalolin da suka dace.
Kariyar ambaliya: Ya kamata a inganta magudanan ruwa, gargaɗin ambaliya da shirye-shiryen taimaka wa manoman da gonakinsu suka lalace.
Waɗannan matakai za su taimaka wajen rage haɗarin da manoma ke fuskanta, ko da yake ba za su kawar da dukkan matsalolin yanayi ba.
10. Tambayoyin Alfijir Labarai ga hukumomi
Ga NAERLS da Ma’aikatar Noma ta Tarayya:
1. Yaushe za a wallafa cikakken rahoton binciken 2026 mai ɗauke da bayanan kowace jiha?
2. Nawa ne ainihin yawan amfanin gonar da aka girbe idan aka kwatanta da hasashen da aka yi?
3. Wane irin asara aka samu a Jigawa, Yobe da Neja sakamakon ambaliya?
4. Wane shiri ake da shi na ƙara yawan ma’aikatan fadada aikin gona?
5. Yaushe za a kammala binciken noman rani domin samun bayanan da suka shafi wannan zangon?
Ga NiMet:
1. Shin hukumar za ta wallafa bayanan ainihin ruwan sama da aka samu a jihohin Arewa a daminar 2026?
2. Ta yaya hukumar ke isar da gargaɗin yanayi ga manoma a yankunan karkara?
3. Shin akwai bayanan da ke nuna yadda yanayin ruwan sama na 2026 ya bambanta da hasashen da aka fitar tun farkon shekara?
Ga Gwamnatin Tarayya da FEPSAN:
1. Yaushe za a fara rarraba buhunan taki sama da miliyan uku?
2. Wace jiha za ta samu taki, kuma nawa ne rabonta?
3. Wane tsarin tantance manoma za a yi amfani da shi?
4. Ta yaya za a tabbatar cewa manoman yankunan da matsalar tsaro ta shafa ba a ware su ba?
5. Yaushe za a bayyana sakamakon rarraba takin da adadin manoman da suka amfana?
11. Matsayin martanin hukumomi
A wannan fitowa, mun yi amfani da rahoton NAERLS da Jami’ar Ahmadu Bello ta wallafa, sanarwar Gwamnatin Tarayya kan shirin taki, da bayanan NiMet.
Waɗannan bayanai rahotanni ne da sanarwar da aka wallafa a bainar jama’a. Ba za mu gabatar da su a matsayin martanin da hukumomin suka aika wa Alfijir Labarai kai tsaye ba.
Har yanzu akwai buƙatar samun cikakken bayani kan yadda aka aiwatar da shirin taki, raba tallafin, da kuma sakamakon binciken asarar amfanin gona bisa jihohi.
Idan hukumomin suka samar da ƙarin bayani, za mu tantance shi tare da bayyana duk wani ƙarin bayani ko gyara da ya dace.
Kammalawa: Alkawari ba shi ne sakamakon aiwatarwa ba
Sabon binciken NAERLS ya nuna cewa ana hasashen ƙarin samar da hatsi a Najeriya a shekarar 2026. Amma wannan hasashe ba yana nufin cewa an magance dukkan matsalolin da manoma ke fuskanta ba.
Ambaliya, rashin daidaiton ruwan sama, kwari da cututtukan amfanin gona, tsadar kayan noma da ƙarancin ma’aikatan ba da shawarwari sun nuna cewa samar da abinci na buƙatar tsari mai zurfi.
Shirin samar da taki buhu miliyan uku na iya taimaka wa manoma, amma nasararsa za ta dogara ne da lokacin da za a fitar da takin, farashinsa, tsarin rarrabawa da kuma tabbatar da cewa manoman da suka fi buƙatarsa sun amfana.
Haka kuma, ya zama dole a inganta gargaɗin yanayi, ban ruwa, adana ruwa da kariya daga ambaliya.
Alfijir Labarai za ta ci gaba da bibiyar yadda waɗannan shirye-shirye za su sauya rayuwar manoma a Arewacin Najeriya, tare da tantance bambanci tsakanin abin da hukumomi suka sanar da abin da aka aiwatar a zahiri.
—
Takardun tushe
1. “Jami’ar Ahmadu Bello — NAERLS 2026 Wet Season Agricultural Performance Survey, 19 Nuwamba 2026” (https://abu.edu.ng/naerls-presents-2026-wet-season-agricultural-performance-survey-report-to-federal-government/)
2. “Gwamnatin Tarayya — Umarnin samar da taki domin noman rani, 16 Nuwamba 2026” (https://fmino.gov.ng/vp-shettima-announces-presidential-directive-on-immediate-fertiliser-supply-for-dry-season-farming/)
3. “Ma’aikatar Noma ta Tarayya — Matakan rage farashin abinci, 20 Nuwamba 2026” (https://agriculture.gov.ng/fg-unveils-measures-to-reduce-food-prices-pledges-market-stabilization-and-food-sovereignty/)
4. “NiMet — 2026 Seasonal Climate Prediction, 10 Fabrairu 2026” (https://nimet.gov.ng/news?id=194)
5. “NiMet — 2026 Seasonal Climate Prediction Report” (https://nimet.gov.ng/publication_detail?id=71)
ALFIJIR LABARAI – Accurate • Timely • Trusted.
📢 KU BIBIYI ALFIJIR LABARAI
Ku kasance tare da Alfijir Labarai / Alfijir News domin samun sahihan labarai, rahotanni, bincike da muhimman bayanai daga Kano, Najeriya da duniya.
📩 TUNTUƁA DA HAƊIN GWIWA
WhatsApp: +234 0701 111 3809
KIRA: +234 803 207 7835
🌐 KAFAFEFENMU
X: https://twitter.com/Musabestseller?s=09
Facebook: https://www.facebook.com/profile.php?id=100089640289165
Threads: https://www.threads.net/@alfijirlabarai
YouTube: https://www.youtube.com/@BestsellerChannel12
Instagram: https://www.instagram.com/musa_bestseller?utm_source=qr&r=nametag
📲 WhatsApp Group:
https://chat.whatsapp.com/Ilj1iz8v3sa3nBfrCz9U6f
ALFIJIR LABARAI MEDIA SERVICES
Gaskiya • Kan Lokaci • Amintacce
© 2026 Alfijir Labarai Media Services
